Niderlandiya klublarining O'zbekistonga ikkinchi tashrifi: yonilg'isiz samolyot, zaharlangan mehmon hamda bir hovuch dollardan iborat pora

1994 yilning sentyabrida O'zbekiston o'z mustaqilligining uch yilligini nishonlayotgan edi. Mamlakat rahbariyati, xususan Prezident Islom Karimov ushbu sanani xalqaro miqyosda keng nishonlash va bayram tadbirlarini yuqori darajadagi futbol turniri bilan boyitish maqsadida "Mustaqillik kubogi"ni tashkil etishga qaror qildi. Mazkur turnir yangi davlatning barqarorligini va mustaqil sport tizimini xalqaro arenada legitimlashtirish vazifasini bajarishi kerak edi.

O'tmishga nazar. Toshkentda "Paxtakor" va O'zbekiston MTJ bilan o'ynagan Niderlandiya klubi

Turnirga mezbon sifatida O'zbekiston milliy terma jamoasi va o'sha vaqtdagi mamlakatning amaldagi chempioni Farg'onaning "Neftchi" klubi jalb etildi. Xorijiy mehmonlar sifatida esa Niderlandiyaning ikkita klubi – o'tgan yili tashrif buyurgan "Vitess" va uning azaliy raqibi bo'lgan "NEK Neymegen" taklif etildi.

Niderlandiya jamoalarining turnirda ishtirok etishi tasodifiy emasdi va faqatgina sport principlariga asoslanmagandi. Bu jarayon ortida yirik energetika biznesi va diplomatik aloqalar yotardi. O'sha vaqtda "Vitess" klubi prezidenti bo'lgan Karel Albers O'zbekiston rahbariyati va energetika sektori bilan o'ta yaqin tijoriy aloqalarga ega bo'lib, uning tasir doirasi shunchalik keng ediki, u hatto Niderlandiyada O'zbekistonning faxriy konsuli vazifasini ham bajarardi. Albers sport orqali tijoriy eshiklarni ochishga uringan 90-yillarning tipik G'arb biznesmeni arxetipi edi.

Turnirda ishtirok etuvchi jamoalar sonini to'rttaga etkazish maqsadida Albers o'zining regional raqobatchisi bo'lgan NEK klubining yangi tayinlangan raisi Leks Kunenga kutilmagan taklif bilan chiqdi. Bu taklif Galderland viloyatining ichki sport siyosati nuqtai nazaridan juda murakkab edi. O'sha davrda viloyat siyosatchilari Arnem shahrida joylashgan "Vitess" negizida bitta yirik, qudratli viloyat top-klubini yaratish g'oyasini ilgari surayotgan, NEK va "De Graafsxap" klublari esa bu loyihada shunchaki "tirkama" yoki farm-klub vazifasini bajarishi ko'zda tutilgan edi. Bunday bosim ostida NEK va "Vitess" o'rtasidagi munosabatlar o'ta sovuq va keskinlashgan edi.

SHunday bo'lsa-da, Leks Kunen boshchiligidagi NEK rahbariyati ushbu taklifni ikkita strategik sababga ko'ra qabul qildi: birinchidan, qudratli Albers va "Vitess" bilan aloqalarni saqlab qolish, ikkinchidan, jamoa futbolchilarini o'tgan mavsumdagi yuqori natijalari – Niderlandiya kubogi finaliga chiqqanliklari va pley-off orqali yuqori ligaga ko'tarilganliklari uchun o'ziga xos ekzotik sayohat bilan mukofotlash ko'zda tutilgandi.

1994 yilning 2 sentyabr, juma kuni NEK va "Vitess" o'yinchilari, shuningdek, o'nlab tadbirkorlar, investorlar va ikki nafar jurnalistdan iborat katta delegaciya Amsterdamdagi Sxiphol aeroportidan O'zbekiston havo yo'llariga (Uzbekistan Airways) tegishli eski Ilyushin rusumli samolyotda parvoz qilishi kerak edi.

Biroq parvoz boshlanishidan oldin yuzaga kelgan vaziyat o'tish davri iqtisodiyotining va giperinflyaciya sharoitining o'ziga xos muammolarini ochib berdi. Sxipholda mahalliy styuardessa yo'lovchilarni qattiqqo'llik bilan o'z joylariga o'tqazganidan so'ng, delegaciya samolyot ichida bir soatdan ortiq havosiz sharoitda kutishga majbur bo'ldi. Buning sababi texnik nosozlik emas, balki moliyaviy voqelik edi: samolyotning yonilg'i baklari bo'sh bo'lib, kerosin sotib olish uchun hisob-kitob tizimlari ishlamaganligi sababli, tashkilotchilar tomonidan aviayonilg'i uchun naqd pul topilib, stol ustiga qo'yilmaguncha samolyotga yonilg'i quyilmagan.

Qariyb etti soatlik murakkab parvozdan so'ng Toshkentga kechqurun qo'ngan niderlandiyaliklar aeroport uchish-qo'nish yo'laklari va angarlar atrofida samolyotlarning turli uzib olingan qismlari, fyuzelyajlar va dvigatellar sochilib yotganiga guvoh bo'lishgan. Bu manzara Sovet Ittifoqi parchalanganidan so'ng sobiq "Aeroflot" flotining mahalliy respublikalar o'rtasida taqsimlanishi va keyinchalik xalqaro sankciyalar yoki iqtisodiy tanglik tufayli ehtiyot qismlar sotib olish imkoni yo'qligi sababli, parvozga yaroqli samolyotlarni osmonda ushlab turish uchun boshqa samolyotlarni qismlarga ajratib tashlash amaliyotining natijasi edi.

Toshkentdagi xavfsizlik choralari va mehmonxona sharoitlari erkin Evropa jamiyatidan kelgan mehmonlar uchun kutilmagan va biroz qo'rqinchli tajriba bo'ldi. Mehmonlarni kutib olish marosimidan so'ng, Niderlandiya delegaciyasi qurollangan harbiy eskort kuzatuvida shahar markazidan uzoqda joylashgan, tashqi dunyodan baland devorlar bilan butunlay uzib qo'yilgan va qattiq qo'riqlanadigan mehmonxonaga joylashtirilgan. Darvoza oldida ham, bino ichida ham qurolli soqchilarning doimiy kuzatuvi ostida bo'lish mehmonlarda psixologik bosimni yuzaga keltirgan.

Maishiy infratuzilmaning nochorligi ham sezilarli edi. Masalan, delegaciya ichida faqatgina NEK prezidenti Leks Kunenga "prezident" maqomida bo'lgani uchun maxsus lyuks xona berilgan bo'lib, u erda butun binodagi yagona kondicioner o'rnatilgan edi. Biroq Kunenning xotiralariga ko'ra, bu qurilma xonani sovutishdan ko'ra, asosan kar qiluvchi shovqin chiqarish vazifasini bajargan.

Mahalliy ovqatlanish madaniyati va sanitariya-epidemiologik holat G'arb tibbiyoti nuqtai nazaridan eng katta xavf manbai sifatida ko'rildi. Toshkentga etib kelgan kuni kechqurun shahar hokimiyati binosida mehmonlar sharafiga katta ziyofat tashkil etildi. Ushbu diplomatik ziyofatda ananaviy post-sovet madaniyatiga xos ravishda alkogol, xususan aroq suvdek serob bo'lgan. Biroq niderlandiyaliklarning aksariyati mahalliy shifokorlar va o'zlarining tibbiy shtablari tomonidan oldindan qattiq ogohlantirilgani sababli, oshqozon-ichak infekciyalaridan xavfsirab, mahalliy taomlardan totib ko'rishdan va jo'mrakdan suv ichishdan qatiyan bosh tortishgan.

Tibbiy ogohlantirishlarga faqatgina delegaciya tarkibidagi "Nuon" energiya kompaniyasi vakili Tob Svelheym etibor bermagan va mahalliy taomlardan tanovul qilgan. Natijada, u qattiq zaharlanib, butun safar davomida va undan keyin ham bir hafta mobaynida og'ir betob bo'lib yotgan.

Ertasi kuni, shanba tongida NEK jamoasi engil mashg'ulot o'tkazgandan so'ng, delegaciya azolari mahalliy "CHorsu" kabi bozorlarga sayohat qilishdi. Bozordagi manzara – jazirama issiq havoda, ochiq rastalarda, soyabonlar ostida sotilayotgan go'sht mahsulotlari va ularning ustida uchib yurgan hasharotlar – ularning ovqatlanish borasidagi ehtiyotkorligi qanchalik to'g'ri ekanligini yana bir bor vizual tarzda tasdiqlagan.

Sport va siyosatning yorqin aralashuvi turnirning o'zida namoyon bo'ldi. Musobaqa 1994 yil 3 sentyabr, shanba kuni kechqurun Toshkentdagi markaziy "Paxtakor" stadionida bo'lib o'tdi. Stadion tomoshabinlar bilan liq to'la bo'lib, bayramona atmosfera yaratilgan edi. Biroq niderland manbalarining qayd etishicha, bu tomoshabinlarning aksariyati turnirga qiziqishdan ko'ra, hukumat va mahalliy korxonalarning ko'rsatmasi bilan mamuriy resurs orqali ommaviy ravishda stadionga olib kelingan odamlar edi.

Turnir formati FIFAning odatiy 90 daqiqalik o'yinlaridan tubdan farq qilardi. To'rtta jamoa bir oqshomning o'zida musobaqani yakunlashi uchun har bir o'yin faqatgina 45 daqiqalik bitta taymdan yoki "mini-o'yin"dan iborat etib belgilandi. Agar ushbu vaqt ichida g'olib aniqlanmasa, to'g'ridan-to'g'ri penaltilar seriyasiga murojaat qilinardi. Bu format o'yinchilarning jismoniy holatiga tezroq tasir o'tkazib, intensivlikni ilk daqiqalardanoq maksimal darajaga chiqarishni talab qilardi.

Birinchi yarim final: Dastlabki o'yinda Karel Albersning "Vitess" klubi mezbonlarning asosiy umidi – O'zbekiston milliy terma jamoasiga qarshi maydonga tushdi. Lojada o'tirgan Albersning hafsalasini pir qilgan holda, "Vitess" futbolchilari o'yinga etarlicha professional ishtiyoq bilan yondashishmadi va maydonda sust harakat qilishdi. 45 daqiqalik o'yin 1-1 hisobidagi durang bilan yakunlandi. O'zbekiston terma jamoasi tarkibida SHuhrat Maqsudov penaltidan raqib darvozasini ishg'ol qildi. G'olibni aniqlash uchun o'tkazilgan penaltilar seriyasida esa niderlandlardan Kris van der Verden va Jerri Simons o'z zarbalarini noaniq amalga oshirishdi. O'zbekiston tarkibida esa Abduraimov, Maqsudov, Qosimov va SHaripov ishonchli harakat qildi. Natijada "Vitess" kutilmaganda finaldan quruq qoldi va O'zbekiston terma jamoasi hal qiluvchi bosqichga yo'l oldi.

Ikkinchi yarim final: Ikkinchi juftlikda NEK klubi o'sha vaqtda O'zbekiston futbolida gegemonlik qilayotgan, Yuriy Sarkisyan boshchiligidagi Farg'onaning "Neftchi" jamoasi bilan kuch sinashdi. O'yin keskin hujumkor ruhda o'tib, 45 daqiqa ichida tomoshabinlar 4 ta gol ko'rishga muvaffaq bo'lishdi – 2:2. Penaltilar seriyasida NEKning tajribali darvozaboni Vilfrid Brukheys chinakam qahramonga aylanib, farg'onaliklarning ikkita penalti zarbasini qaytarishga erishdi va jamoasini finalga olib chiqdi. SHu tariqa, Galderland viloyatining ichki prestiji va Albersning bosimi ostida kechgan sirtqi raqobatda NEK kutilmaganda o'z azaliy raqibi "Vitess"dan o'zib ketdi.

Finalda NEK va O'zbekiston milliy terma jamoasi to'qnash keldi. Davlat mustaqilligining 3 yilligi munosabati bilan prezident ishtirokida o'tkazilayotgan ushbu turnirda mezbonlarning g'alaba qozonishi siyosiy va mafkuraviy nuqtai nazardan o'ta muhim strategik vazifa sanardi. Yosh davlat uchun xalqaro maydondagi, hatto o'rtoqlik turniridagi g'alaba ham milliy g'ururni ko'tarish vositasi edi. O'yinning borishi ham aynan shunday yozilmagan scenariy asosida kechdi. NEK jamoasi bosh murabbiyi Kes van Koten shogirdlari maydonda taktik va texnik jihatdan mezbonlardan qolishmasa-da, uchrashuv 1-0 hisobida O'zbekiston terma jamoasining g'alabasi bilan yakunlandi. Yagona golni Mirjalol Qosimov jarimadan urgan. SHuningdek, Azamat Abduraimovning penaltidan zarbasi to'sindan qaytgan.

Natijaga niderland matbuoti va NEK vakillari tomonidan keyinchalik keskin baho berilib, mag'lubiyatning asosiy sababi sifatida raqibning kuchliligi emas, balki uchrashuvni boshqargan o'zbekistonlik hakam Najafalievning xatti-harakatlari ko'rsatildi. Manbalarga ko'ra, hakamning qarorlari yaqqol bir tomonlama bo'lib, niderlandlar buni "uyatsiz darajadagi vatanparvarlik" deb atashgan.

Musobaqa g'olibi va sport bayramida qatnashgan jamoalarga sovrin hamda sovg'alarni respublika Bosh vaziri A.Mutalov, Prezidentning Davlat maslahatchisi A Azizxo'jaev, Bosh vazir o'rinbosari S.Saidqosimov, Toshkent shahar hokimi K.To'laganovlar topshirgan. "Eng yaxshi futbolchi" deb topilgan Mirjalol Qosimov alohida sovrin bilan taqdirlangan. O'yinlar oralig'idagi tanaffuslarda Farruh Zokirov, Yulduz Usmonova, Nuriddin Haydarov kabi o'zbek estradasi yulduzlari chiqish qilgan.

NEK jamoasi sardori Kes Lokka ham ikkinchi o'rin uchun mukofot topshirildi. Bu mukofot mahalliy hunarmandlar tomonidan tayyorlangan ulkan chinni kubok edi.

4 sentyabr, yakshanba kuni tongda Niderlandiya delegaciyasi yana Ilyushin samolyotida vataniga qaytishi kerak edi. Niderland manbalariga ko'ra, uchish oldidan bojxona va chegara nazoratidan o'tish vaqtida delegaciyaning barcha qog'ozlari, vizalari va ruxsatnomalari "to'satdan" noto'g'ri yoki yaroqsiz bo'lib chiqqan. Muammoni hal qilish va samolyotga chiqish uchun tashkilotchilar mahalliy bojxona xodimlariga bir hovuch AQSH dollari miqdorida pora berishga majbur bo'lishgan. SHundan keyingina ularga ketishga ruxsat berilgan.

O'tmishga nazar. Toshkentda "Paxtakor" va O'zbekiston MTJ bilan o'ynagan Niderlandiya klubi

Oqil Abdubarnoev tayyorladi