Спортчи учун энг яхши "допинг" – уйдаги тинчлик

Боксчи Дмитрий Бивол – Артур Битербиевдан илк мағлубиятини қабул қилиб олишдан олдин, оилавий келишмовчиликларни бошидан кечираётганини бутун дунё кўрган эди, яқиндагина енгилмасдек туюлган UFC чемпиони Иля Топурия – Жастин Гэтжидан кутилмаган мағлубиятни қабул қилишдан олдин аёли билан ажрашгани ҳамда севикли қизалоғини кўра олмаётганидан тушкунликда эканлиги маълум қилинганди.

Бивол ва Топурия мисоллари оилавий инқироз профессионал спортчининг психологик ҳолатига таъсир қилиши мумкинлигини кўрсатади. Албатта, уларнинг мағлубиятига айнан оилавий муаммолар сабаб бўлганини тасдиқловчи далиллар йўқ. Аммо спорт психологиясида шахсий ҳаётдаги кучли стресс диққат, тикланиш, уйқу ва эмоционал барқарорликни пасайтириши мумкинлиги яхши ўрганилган.

Кўпчилик спортдаги муваффақиятнинг сири кучли машғулот, тўғри овқатланиш ёки замонавий тикланиш усулларида деб ўйлайди. Албатта, буларнинг барчаси муҳим. Лекин профессионал спортда кўпинча кўзга кўринмайдиган яна бир омил бор. У ҳам бўлса — уйдаги тинчлик.

Спортчи машғулотни тугатиб уйига қайтганда, унинг организми фақат мушакларни эмас, асаб тизимини ҳам тиклайди. Агар уйда меҳр, тушуниш ва хотиржамлик бўлса, мия "хавфсизман" деган сигнални қабул қилади. Шунда уйқу сифати яхшиланади, стресс гормонлари камаяди, диққат кучи тикланади ва эртанги машғулотга организм тўлиқ тайёр бўлади.

Аммо бунинг акси бўлса-чи?

Уйда доимий жанжал, ишончсизлик, совуқ муносабат ёки оилавий босим мавжуд бўлса, спортчи машғулотдан чиқиб иккинчи "жанг"га киради. Унинг мияси дам олмайди. Организм тикланиш ўрнига муаммоларни ҳал қилишга қувват сарфлайди. Натижада спортчи залда машқ қилаётган бўлса ҳам, унинг фикри бошқа жойда бўлади. Оилавий муаммолар камида битта “зўр чалғитувчи” омил бўлиб, спортчини тўлиқ потенциалини ишлатишдан тўсади.

Спорт психологиясида концентрация энг қиммат ресурслардан бири ҳисобланади. Бир неча сониялик концентрациянинг йўқолиши боксда зарбани ўтказиб юборишга, футболда нотўғри қарорга олиб келиши мумкин. Тасодиф эмас, кўплаб машҳур спортчилар фаолиятининг пасайиши шахсий ҳаётидаги оғир даврларга тўғри келган. Аксинча, оиласининг қўллаб-қувватлаши ҳақида гапирадиган чемпионлар босим остида ҳам барқарор натижа кўрсатиши билан ажралиб туради Мисол учун, икки тирик афсона Месси ва Роналдулар ҳақида гапирсак - уларнинг оилавий барқарорлиги ташқи томондан доим кўриниб туради. Спортчи ёлғиз мусобақага чиқса ҳам, унинг руҳий ҳолати ортида турган энг яқин инсонлар билан чамбарчас боғлиқ бўлади.

Баъзан мураббийлар спортчининг техникаси бузилди, жисмоний ҳолати пасайди ёки иштиёқи йўқолди деб ўйлашади. Аслида эса муаммо умуман бошқа жойда бўлиши мумкин. Спортчи шунчаки оилавий хотиржамлигини йўқотган бўлади. Шундай пайтда қўшимча юклама эмас, балки руҳий тикланиш кўпроқ самара беради. Шунинг учун ҳам спорт психологлари фақат спортчининг ўзи билан эмас, керак бўлса унинг оилавий муҳити билан ҳам ишлашни тавсия этишади. Чунки кучли психика фақат машғулот залида шаклланмайди. У инсон ҳар куни қайтадиган муҳитда шаклланади.

Шу ўринда барча профессионал спортчиларимизга кичик мурожаат: эсда тутинг, уйдаги тинчлик ҳашамат эмас — бу юқори спорт натижасининг яширин омилларидан бири бўлиши мумкин. Энг қиммат спорт жиҳозини сотиб олиш мумкин, энг яхши мураббийни ёллаш мумкин, аммо уйга кирганингизда қалбингиз тинч бўлмаса, бошқа имкониятларимизнинг таъсири сезиларли даражада камаяди.

Хулоса ўзингиздан.

Акобр Абдуллаев – амалий спорт психологи (PhD), МОҚ ҳузуридаги Республика спорт тиббиёти илмий-амалий маркази Спорт психологияси бўлими мудири